Mang trong mình cái “kiếp” nghệ sỹ, có người sinh ra và mất đi trong hoàn cảnh tịch mịch, không để lại cho đời một chút di bóng. Cũng có người suốt một đời được nhiều người biết đến và nổi tiếng ngay từ lúc đương thời. Giữa hai lớp người đó còn có lớp người chắt chiu, cặm cụi làm việc trong âm thầm, lặng lẽ mà người đời ít được biết đến. Chỉ sau khi đi vào cõi hư không, mọi người mới “ngộ” và trân trọng, giữ gìn những gì người đó đã làm. Nhà nhiếp ảnh Quỳnh Sơn là một người như thế…
Một trong những phóng viên ảnh thời sự đầu tiên
Tên thật của ông là Ngô Đức Đậu, sinh năm 1911, tại làng Quỳnh Sơn, nay là xã Sơn Hải, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Ông học nghề ảnh ở Sài Gòn và làm thuê ở đây từ những năm 30 thế kỷ trước. Năm 1936, ông trở về mở hiệu ảnh đầu tiên ở xứ Nghệ mang tên ngôi làng mà mẹ ông đã rứt ruột sinh ra ông tại thị trấn Cầu Giát…
Thị trấn giờ đã thay đổi nhiều, dấu vết của hiệu ảnh xưa cũng không còn nữa nhưng tên tuổi của nhà nhiếp ảnh Quỳnh Sơn vẫn còn được nhiều người già nơi đây nhớ đến. Cái hiệu ảnh thời đó lúc nào cũng đông khách, bởi lẽ người chủ hiệu ảnh ấy tài hoa và có tác phong rất nghệ sỹ. Nhưng điều đáng nói hơn cả là ngoài những bức ảnh chụp để sinh nhai, ông chủ hiệu ảnh Quỳnh Sơn đã sớm ý thức được trách nhiệm công dân của mình. Với tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sỹ cùng trái tim nhiệt huyết của một công dân khi đất nước lâm vào cảnh binh đao, bằng chiếc máy ảnh cũ kỹ trong tay, ý thức được sự diệu kỳ của khoảnh khắc bấm máy, ông đã tự nguyện bỏ cả phòng chụp của mình, rồi bỏ cả tiền bạc công sức để ghi lại những hình ảnh quý giá nhất của quê hương ông trong những năm kháng chiến thần kỳ của dân tộc. Nghệ An thời kháng chiến chống Pháp, ở vùng tự do khu 4 cũ, giặc Pháp vẫn dùng máy bay đánh phá ác liệt. Chúng còn dùng tàu thủy đổ quân lên vùng Lạch Quèn, thẳng tay bắn giết, cướp bóc đồng bào. Để ghi lại những sự kiện có ý nghĩa lịch sử, ông không quản gian khổ, bất chấp sự an nguy đến tính mạng, để cho ra đời những bức ảnh mang tính thời sự đậm nét như: “Thanh niên cầu Giát tòng quân”; “Mua công trái ủng hộ kháng chiến”; “Gây quỹ Liên Việt”; “Lớp cứu thương Quỳnh Lưu”; “Lễ tưởng niệm Đại nguyên soát Stalin ở vùng cách mạng khu Bốn”; “Cầu Giát cháy trong trận càn”; “Đắp đường phục vụ kháng chiến”…
Dẫu là những hình ảnh thời chiến nhưng các tác phẩm của Quỳnh Sơn vẫn mang nhiều dấu ấn nghệ thuật và tâm hồn lãng mạn của người cầm máy. Ông ghi nhận ở nhiều góc độ của cuộc kháng chiến với tinh thần lạc quan và khẳng định một niềm tin cho ngày toàn thắng của dân tộc. Có thể thấy được điều này qua các tác phẩm: “Lễ trao huân chương trong vùng tự do”; “Hoan nghênh chính sách tôn giáo của Hồ Chủ tịch và Chính phủ”; “Bình bầu chiến sỹ thi đua nông nghiệp”; “Một gia đình mua công trái giỏi”; “Chuẩn bị cho lễ duyệt binh”… Chiêm ngưỡng những bức ảnh này, người xem nhận ra những dấu ấn lịch sử của từng vùng đất mà ông đã đi qua, thể hiện được những nét đặc thù của quê hương mình: Có rừng, có biển, có những cánh đồng bao la và đặc biệt là có những con người thuần hậu, chất phác…
Những góc nhìn đầy trách nhiệm…
Là người chứng kiến sự đam mê hết mình của cha, một trong những người con của nghệ sỹ nhiếp ảnh Quỳnh Sơn – ông Ngô Minh Đạo, nguyên phóng viên ảnh của Thông tấn xã Việt Nam, người từng vinh dự được tháp tùng rất nhiều lãnh đạo Đảng, Nhà nước đi công tác ở gần 60 nước trên thế giới không bao giờ quên được hình ảnh của cha mình trong những năm tháng khó khăn nhất, đã tự nguyện bước vào cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc bằng trái tim nhạy cảm. Ông Đạo kể: “Cha tôi sẵn sàng đi bộ hàng chục cây số ở vùng có chiến sự để chụp cho được một bức ảnh. Cụ sẵn sàng đưa vợ con đi lánh nạn để một mình quay trở lại chụp những hình ảnh khốc liệt nhất của chiến tranh…”. Theo ông Đạo, điều đặc biệt của những bức ảnh do nghệ sỹ Quỳnh Sơn chụp là chính tay tác giả đã tỉ mỉ ghi chép đầy đủ nội dung về thời điểm cùng địa phương nơi diễn ra sự kiện lịch sử. Để có được những dòng chữ này, ông phải dùng bút tre chấm mực Tàu, và phải viết ngược. Với những bức ảnh nền tối, ông phải viết mực đen, để khi rửa ra ảnh, chữ có màu trắng. Còn với những bức ảnh nền sáng, ông phải dùng bút thủy tinh cạo lớp nhũ tương trên phim để khi ra ảnh, sẽ có chữ màu đen. Đó là sự tỉ mỉ cẩn trọng của người chụp ảnh nhưng đó cũng nói lên trách nhiệm và ý thức sâu sắc của người làm ảnh thời sự… Ông Đạo cho biết thêm, để thỏa nguyện ước mong của mẹ ông, người phụ nữ một đời tảo tần, năm nay đã gần trăm tuổi, ông đã tìm, tổ chức triển lãm và in cho người cha của mình một cuốn sách ảnh. Những bức ảnh chụp Nghệ An trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp lần đầu tiên ra mắt công chúng Nghệ An đúng vào ngày 19-5-2005. Với tư cách là đồng nghiệp của cha mình, ông Đạo có một nhận xét chung rằng những tác phẩm nhiếp ảnh mang tính thời sự – chính trị của nghệ sỹ Quỳnh Sơn có chung một góc nhìn đầy trách nhiệm với cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, thể hiện tính tư tưởng vững vàng. Về mặt kỹ thuật nhiếp ảnh, có thể nhìn nhận đây là kết quả của một tay nghề chững chạc, đầy tâm huyết của một người nghệ sĩ nặng lòng với quê hương đất nước. “Tôi xem cha tôi như một tấm gương về tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc. Ở cha tôi luôn sáng một tình yêu thương thắm thiết với con người và luôn dâng hiến tất cả tinh thần, sức lực cho quê hương và đất nước mình… Khi chụp những bức ảnh này, cha tôi có một niềm tin mãnh liệt rằng, sẽ có một ngày, nhân dân ta chiến thắng, Tổ quốc ta sẽ giành được độc lập và những bức ảnh ông chụp sẽ rất có giá trị, rất cần thiết cho thế hệ mai sau…” – Ông Đạo tâm sự.
Tấm gương nghệ sỹ
Từ bức ảnh đầu tiên chụp năm 1948, cho đến nay đã hơn 60 năm. Nghệ sỹ Quỳnh Sơn qua đời đến nay cũng đã gần 36 năm. Hàng ngàn tấm phim ông chụp – là tấm lòng và ý thức của người công dân yêu nước – đang được lưu giữ cẩn thận tại Bảo tàng tỉnh Nghệ An. Thời gian là thước đo giá trị lớn nhất, ảnh của nghệ sỹ Quỳnh Sơn đã được công nhận về giá trị lịch sử và nghệ thuật. Được đông đảo mọi người biết đến, đó là phần thưởng vô giá dành cho người nghệ sỹ. Khi xem cuốn sách ảnh của nhà nhiếp ảnh Quỳnh Sơn, nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười, đã nhận xét: “Nhà nhiếp ảnh Quỳnh Sơn đã đóng góp cho đất nước những hình ảnh sinh động trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Đây là những hình ảnh quý, hiếm và ngày càng có giá trị…”. Còn nhà văn Băng Sơn đã không giấu được cảm xúc: “Tấm lòng chân tình của nghệ sỹ Quỳnh Sơn với đất nước, là lòng say nghề, say mê gìn giữ cái đẹp của người nghệ sỹ. Với những người làm một việc gì đó với một mục đích đi hết cuộc đời mình để mình không phải là một chiếc lá rơi vào cõi hư không thì trong đó, nhà nhiếp ảnh Quỳnh Sơn là một. Tôi thực sự cảm động vì những gì ông đã làm vì quê hương. Lao vào cuộc chiến bằng cả tấm lòng nhiệt huyết, không màng một cái gì cho mình, đó là một tấm gương nghệ sỹ đáng noi theo…”
Nguồn: Biên phòng
